Kennisbank · PQR
Hoe automatiseer je de PQR zonder de GMP-verantwoordelijkheid uit handen te geven?
Automatiseer het verzamelen en samenvatten van de gegevens, en laat de beoordeling en de goedkeuring bij gekwalificeerde mensen. Het systeem doet een voorstel met de bron erbij, en pas de bevestiging door een medewerker telt als GMP-record.
Door Joël Christ,
mede-oprichter van RepliKate
Wat is een PQR?
De productkwaliteitsreview (PQR, product quality review) is de periodieke beoordeling van een geneesmiddel over alle charges in een periode. De EU-GMP vraagt hem in Deel I, hoofdstuk 1, paragraaf 1.10.
Het doel is aantonen dat het proces consistent blijft. Je ziet trends voordat ze een probleem worden, en je bepaalt waar het product of het proces beter kan.
- 1× per jaar
- De normale frequentie van de review, volgens §1.10.
- 12 onderwerpen
- Van startmaterialen tot de kwalificatie van apparatuur, in §1.10.
- 5 houders
- Handelsvergunninghouders die de IGJ bezocht in haar GMP-pilot, met een rapport in juli 2025.
- 2011
- Het jaar van de Annex 11 die nu geldt voor het systeem waarin de gegevens staan.
Waar gaat de tijd in zitten?
Het oordeel vraagt kennis. Het verzamelen vraagt vooral uren.
De gegevens staan verspreid: op papieren chargebereidingsvoorschriften (CBV’s), in Excel-tabellen, in het ERP-systeem en in het kwaliteitssysteem. Wie de PQR opstelt, raapt ze bij elkaar, typt over, rekent trends uit en schrijft de samenvatting.
Bij overtypen ontstaan fouten. Een typfout in een vrijgiftetabel valt pas op als de afwijking groot genoeg is om in de rapportage op te vallen.
Een inspecteur werkt steekproefsgewijs terug: van de PQR naar de tabel, en van de tabel naar het ingevulde CBV. Elke waarde moet dus herleidbaar zijn naar het origineel.
Wat kun je automatiseren?
Het werk valt uiteen in verzamelen en rapporteren. Beide kun je grotendeels automatiseren. Het oordeel blijft bij mensen.
| Het systeem doet | QA doet |
|---|---|
| Gegevens uitlezen uit CBV’s en andere documenten | Elk uitgelezen veld controleren en bevestigen |
| Gegevens uit ERP en kwaliteitssysteem per product en periode samenbrengen | Beoordelen of het proces consistent is |
| Trends berekenen en afwijkingen op een rij zetten | Besluiten over correctieve maatregelen |
| Een concepttekst in het eigen template klaarzetten | De PQR goedkeuren |
Juist dat oordeel is een zwakke plek. De IGJ bezocht in een GMP-pilot vijf handelsvergunninghouders en schreef in juli 2025:
De verantwoordelijkheden in het beoordelen van Product Quality Review (PQR) worden onvoldoende ingevuld door de handelsvergunninghouders.
IGJ, 8 juli 2025
Automatisering die het oordeel overneemt, maakt dat probleem groter. Automatisering die het verzamelwerk overneemt, geeft QA tijd voor het oordeel.
Wat vraagt de GMP van zo’n systeem?
Een systeem dat GMP-gegevens verwerkt, is een geautomatiseerd systeem in de zin van Annex 11. Dat geldt ook voor een Excel-bestand waarop vrijgiftebeslissingen steunen.
| Annex 11 (2011) | Wat het vraagt |
|---|---|
| §1 Risicobeheer | Risicobeheer over de hele levenscyclus van het systeem |
| §3 Leveranciers | Een beoordeling van de leverancier en schriftelijke afspraken |
| §4 Validatie | Validatie, met een diepgang die past bij het risico |
| §9 Audit trail | Vastleggen wie GMP-relevante gegevens wijzigde, en waarom |
| §11 Periodieke evaluatie | Regelmatig nagaan of het systeem nog gevalideerd is |
Voor AI komt daar het concept van Annex 22 bij. In niet-kritische toepassingen blijft gekwalificeerd personeel verantwoordelijk voor elke uitkomst van het model; het concept noemt dat human-in-the-loop. Wat kritisch is, bepaalt de fabrikant met zijn QA. Meer daarover in ons artikel over Annex 22 en de herziene Annex 11.
Hoe houdt QA de verantwoordelijkheid?
Het ontwerpprincipe is eenvoudig: het systeem stelt voor en beslist niets. Daaruit volgen vijf eisen.
- De bevestiging is het record. Het model vult een reviewscherm. Een medewerker controleert elk veld naast de scan van het origineel en bevestigt. Pas die bevestiging telt.
- Elke waarde is herleidbaar. Bij elke waarde staan het brondocument, de plek in dat document, de protocolversie en wie hem goedkeurde.
- Een audit trail per veld. Wat het model voorstelde, wat de medewerker wijzigde, wie wanneer goedkeurde. Zo ziet een inspecteur ook waar het model ernaast zat.
- Een vastgezette modelversie. Een ander model of een nieuwe versie is een gedocumenteerde wijziging, met een hertest en bericht vooraf.
- Twijfel blijft zichtbaar. Is het model onzeker over een waarde, dan markeert het die voor een mens. Het vult hem niet zelf in.
De PQR wordt dan een samenvoeging van bevestigde gegevens. De concepttekst is een voorstel. Wie de PQR goedkeurt, doet dat op dezelfde manier als nu.
Hoe ziet dat er in de praktijk uit?
Ceban Pharmaceuticals werkt met handgeschreven CBV’s. Met Ceban ontwikkelt RepliKate een module die die CBV’s uitleest in een reviewscherm. Daar bevestigt een medewerker elk veld naast de scan.
Per geneesmiddel en protocolversie legt Ceban zelf vast welke velden het model uitleest. Een nieuwe protocolversie vraagt dan geen ontwikkelaar. De bevestigde gegevens staan per product in het platform en vormen de basis voor de PQR.
Waar begin je?
Begin met één product en één periode. Meet hoeveel uur de huidige PQR kost en waar die uren zitten.
Na een paar weken op eigen gegevens zie je of automatisering iets oplevert, en waar de grens van het systeem ligt.
Bronnen
- EudraLex Volume 4, EU GMP Part I, Chapter 1: Pharmaceutical Quality System
- EudraLex Volume 4, Annex 11: Computerised Systems
- Inspectie ziet aandachtspunten vanuit GMP-richtlijn voor handelsvergunninghouders van geneesmiddelen
- Annex 22: Artificial Intelligence (consultatieversie)
Dit artikel geeft de stand van 3 november 2026 weer en is geen juridisch advies. De verantwoordelijkheid voor validatie en vrijgifte ligt bij de vergunninghouder.
